Во 1985 година Атина стана првиот град што ја понесе титулата Европска престолнина на културата. Четириесет и три години подоцна, на истиот список ќе се најде и Скопје. Што всушност значи оваа титула и што им донесе на градовите пред нас
Идејата потекнува од 1983 година. Тогашната грчка министерка за култура Мелина Меркури, заедно со францускиот министер за култура Жак Ланг, предложи европските градови еднаш годишно да добиваат можност да го покажат своето културно богатство и да ги поврзуваат народите преку уметноста. Во почетокот иницијативата се викаше „Европски град на културата“, а од 1999 година го носи денешното име.
Основната идеја остана иста: да се слави културната разновидност на Европа, да се истакне она што ги поврзува европските култури и културата да стане двигател на развојот на градовите. Титулата не е резервирана за големите метрополи. Ја носеле и средни и помали градови, вклучително и од земји што не се членки на Европската унија.
Таа не значи само една година богата програма. Градот треба да подготви концепт со јасна европска димензија, да ги вклучи граѓаните, локалните уметници и културните организации, да развие меѓународни партнерства и да покаже како културата ќе придонесе за неговиот развој. Затоа подготовките траат со години, а резултатите не се мерат само по бројот на настани.
Европа во Скопје, Скопје во Европа
Европската димензија е суштински дел од титулата. Таа не значи само Скопје да се претстави пред европската публика, туку и локалните уметници, институции и организации да станат дел од европската културна размена: заеднички продукции, резиденции, гостувања, размена на знаења и долгорочни партнерства.

Тоа е двонасочна размена. Европа ја запознава културната приказна на Скопје, а македонските уметници работат со европски колеги и стигнуваат до публика надвор од земјата. Целта е да се изградат врски што нема да завршат со календарската 2028 година.
Што им донесе титулата на другите градови
Најпознатиот пример е Ливерпул, кој ја носеше титулата во 2008 година. За град што со децении се соочуваше со последиците од индустрискиот пад, културата стана алатка за обнова на градскиот имиџ, нови простори, посетители и меѓународно позиционирање. Ливерпул се покажа не само како градот на Битлси, туку и како современ град со амбициозна културна сцена.
Поблиску до Скопје, и по големина и по регионален контекст, се Пловдив, Нови Сад и Каунас.
Пловдив, вториот по големина град во Бугарија, ја носеше титулата во 2019 година. Беа реализирани 513 настани, а според независната евалуација 60 проценти од жителите посетиле барем еден од нив. Фестивалот Opera Open, со гостувања на светски познати изведувачи, отвори простор и за културен туризам поврзан со операта.
Нови Сад во 2022 година организираше околу 1 500 настани со повеќе од 4 000 учесници од земјата, регионот и светот. Концептот „За нови мостови“ не значеше само поврзување на уметниците, туку и нови простори, нови можности за учество и култура поблиску до различните делови на градот.
Каунас, вториот по големина град во Литванија, ја носеше титулата истата година и забележа речиси 712 000 ноќевања, приближно колку во претпандемиската 2019 година. Вниманието кон неговата модернистичка архитектура продолжи и по титулата, а во 2023 година таа беше впишана на листата на светско наследство на УНЕСКО. Тоа не е заслуга само на титулата, но покажува колку културната промоција може да помогне градот да биде препознаен.
Можност, но и одговорност
Евалуацијата на Европската комисија покажува дека во периодот од 2013 до 2022 година градовите носители организирале во просек од 1.000 до 1.200 културни активности во годината на титулата, со вкупна публика од 38,5 милиони луѓе. Тоа не е гаранција дека секој град ќе постигне исто, туку показател за потенцијалот на добро организирана престолнина на културата.

„Кога ќе погледнеме кои градови ја носеле титулата пред нас, од Атина до Нови Сад, чувствуваме и гордост и одговорност. Нејзината вредност нема да се мери по бројот на настани, туку по тоа колку ќе го отвориме Скопје кон Европа, колку ќе ја поврземе нашата културна сцена со меѓународната и дали граѓаните ќе почувствуваат дека нешто навистина се сменило“,
вели Марјан Цветковски, директорот на Фондацијата „Скопје 2028“.
Искуството на другите градови покажува и нешто друго: титулата сама по себе не создава успех. Потребни се квалитетна програма, професионална организација, транспарентно управување, континуирана поддршка, вклучување на граѓаните и добра меѓународна промоција. Без тоа, големиот настан може да помине, а шансата за вистинска промена да остане неискористена.
Скопје веќе ја добива можноста да ја покаже својата приказна пред Европа и да ја зајакне својата улога на културен центар во регионот. Сега треба да ја претвори во европска културна приказна што ќе ја препознае Европа, но пред сè ќе ја почувствуваат луѓето што живеат во градот.
