Минатата недела објавивме дека истекол петгодишниот договор за одржување на фингерпринт-уредите, платени 11,2 милиони евра во 2021 година. Сега се бара решение за нивно натамошно користење, а со тоа се отвора и прашањето што сè требало да се предвиди уште при набавката. Зашто, рокот на договорот бил познат од првиот ден, а позното било и дека потребата од уредите не завршува со неговото истекување
Дали кога се купува скапа технологија треба да се планира и колку ќе чини за таа да остане во функција? И како да се избегне ситуација во која државата ја поседува опремата, но за нејзино користење зависи од условите на добавувачот. Деталите во видеото во продолжение
Осумнаесетти октомври, недела. Жителите на Општина Брвеница бираа нов градоначалник на вонредни избори, по смртта на претходниот во јуни годинава. Распишувањето на овие избори се совпадна со истекот на петгодишната гаранција на системот за биометриска идентификација на гласачите, по што Државната изборна комисија оспособи УБИГ-апарати за само 24 избирачки места во полошката општина.
„Видовме дека нема поголем застој, дека има интензивни обиди, можеби еднаш, два пати, три пати на некои лица коишто веднаш не ги чита УБИГ апаратот, меѓутоа секаде се одвива без проблеми и без поголеми застои“,
кажа претседателот на ДИК, Бојан Маричиќ по обиколка на неколку гласачки места во Брвеница.
Оваа епизода можеби помина без поголеми проблеми, но гласањето во Брвеница се спроведе со апарати чие ажурирање чинеше 200 илјади евра, преку набавка во четири очи со „Дермалог“ поради вонредноста на ситуацијата. Сепак, останува прашањето што со долгорочната функционалност на сите уреди чија гаранција е истечена. Претседателот на ДИК, Бојан Маричиќ, за „360 степени“ кажа дека ДИК го има предвид ова и дека тим од независни ИТ-експерти веќе направил првична анализа на состојбата и на хардверот и на софтверите.
„Очекуваме почетокот на ноември да добиеме и конечен извештај од Дермалог во врска со 60-те месеци на спроведување на првичниот договор. Врз основа на тоа ние и ја информиравме и Владата неколку пати, и Владата и Министерството за финансии, дека ќе биде неопходно да се предвидат пари во буџетот за оваа набавка. Сè уште ги немаме обезбедено“,
вели Маричиќ.
Со оглед на тоа што од Државната изборна комисија велат дека веќе алармирале за истекот на петгодишниот гарантен рок од „Дермалог“, се обративме до Министерството за финансии. Дали во подготовката на буџетот за следната година имаат предвид и набавка во врска со системот за биометриска идентификација на гласачи и доколку да, колкава сума би била проектирана. Еве го одговорот оттаму.
Ве известуваме дека Министерството за финансии работи на подготовката на буџетот за 2027 година, во рамки на законски утврдената буџетска постапка. Буџетските корисници, во рамки на утврдените лимити, ги доставуваат своите приоритети и потреби за финансирање за следната година, кои се разгледуваат согласно законските процедури и буџетските можности.
Можеби појасна проценка за идната набавка ќе има до крајот на годината, но претседателот на ДИК веќе нафрли неколку опции.
„Има повеќе модели, да не мора ние веднаш да даваме големи суми на пари, туку тоа да оди етапно. На пример, наместо да бидат 11 милиони одеднаш, можеби да бидат 11 милиони евра за три или четири години што е сосема друга слика. Меѓутоа, сето тоа ќе го знаеме откако ќе ги имаме тие стручно технички наоди за да можеме да предвидиме кој е најдобар систем. Во секој случај ние мора, според мене, во 2027 година да ја направиме оваа набавка и да ја обезбедиме Државната изборна комисија со функционални УБИК-апарати“,
кажа Маричиќ во гостување на ТВ Сител.
Миша Поповиќ, истражувач во Институтот за демократија, вели дека Државната изборна комисија се довела во ваква ситуација поради погрешно поставување на работите уште пред пет години, кога се склучувал договорот за набавка на опремата.
„Отприлика се знае колку некој уред може долго да се користи, особено вакви, да кажам, уреди коишто имаат и други намени, се користат и во други ситуации подолгорочно и може отприлика да се знае дали тоа трае година дена, 5 години, 10 години уредот, во смисла на хардвер и во смисла на колку производителот планира да го одржи во живот со софтверска поддршка. Сето ова требало да го знаат во 2021 година. Сега ние пробуваме да најдеме решение за 2026 и понатаму, меѓутоа ова требало да се знае од сам старт бидејќи, претпоставувам дека тогаш вие не можете – без да знаете колку време ќе ви трае законската обврска да купувате нешто што можеби кратко трае или можеби долго трае. Таа информација требало на Државната изборна комисија да ѝ биде дадена на почетокот, односно самата Државна изборна комисија кога го спроведувала тогаш тендерот во 2021 требало да ги прибере овие информации“,
вели тој.
Поповиќ смета дека при набавката во 2021 граѓаните ја немале вистинската слика – колкава ќе биде долгорочно цената на сопствеништвото на интегрираниот систем за биометриска идентификација.
„360 степени“: Можна ли е таква предвидливост кога зборуваме за техничка опрема?
Поповиќ: Да. Вие имате начини за многу различни работи во јавните набавки да предвидите колку ќе ве чини долгорочна употреба. Уште подобро што на почетокот, доколку преговарате за подолгорочна употреба, може ќе добиете и пониска цена понатаму за овие дополнителни, да кажам, работи коишто следуваат. Вака, како да купувате опрема и понатаму немате до крај план што понатаму.
Затоа, вели Поповиќ, овој случај треба да биде лекција за сите институции кои набавуваат опрема, особено врзана со лиценци.
„Да имаат предвид неколку работи. Прво е да ја обезбедат таа долгорочна цена на користење и таа да биде главниот принцип како се оценуваат понудите — тоа е едно. Второ, особено е важно денеска во добата на, нели, дигиталната сувереност, опремата што се купува да биде во поголема контрола на оној што ја набавува, а не оној што ја обезбедува. И токму заради тоа, едно од начелата во, па и во Законот за јавни набавки, е дека кога се купува софтвер, освен ако не се купува софтвер којшто поинаку не може да се купи, да се преферира контролата на тоа како работи да биде во рацете на институцијата што ја набавува“,
рече тој.
Терминалите за биометриска идентификација премиерно се употребија за локалните избори во 2021, а новитетот земјава ја чинеше 11,2 милиони евра. Набавката ја следеа серија сомнежи, дури и од Антикорупциската комисија, но Обвинителството тогаш не најде криминал. Проблеми се појавија и на гласачките места на првото гласање по воведувањето на новиот систем, но факт е и дека апаратите се во функција на сите изборни циклуси по нивното воведување.