Во интервју за „360 степени“, адвокатот од Хелсиншкиот комитет на Унгарија, Жолт Секереш, вели дека бегалскиот статус на едно лице подлежи на ревизија секои три години. Преиспитување може да се иницира и вонредно, но во тој случај се потребни неколку месеци за да се донесе правосилна одлука, независно од политиката и најавите на човекот кој се очекува да стане нов премиер на Унгарија, Петер Маѓар
Нашиот соговорник не ја исклучува хипотезата дека, во теорија, Никола Груевски би можел веќе да има унгарско државјанство. Имал право да побара такво нешто три години откако првпат добил бегалски статус. Одлуката по таквите барања е дискрециска, на унгарскиот претседател
360 степени: Петар Маѓар, човекот кој наскоро се очекува да биде нов премиер, кажа дека Унгарија повеќе нема да биде засолниште на одметници од законот. Притоа, со име и презиме го спомена Никола Груевски, поранешниот македонски премиер, кој доби азил во Унгарија по бегството од Македонија во 2018 година. Дали оваа изјава на Петар Маѓар е повеќе политичка порака отколку реална најава дека Унгарија наскоро ќе го прати Никола Груевски во Македонија?
Жолт Секереш: Па, како што стојат работите сега, според моето најдобро разбирање, Никола Груевски во моментов ужива статус на бегалец во Унгарија. Тоа е последната информација за неговиот статус која ни е јавно достапна. Оние што се признаени како бегалци се соочуваат со периодична ревизија на нивниот статус, што се случува на секои три години откако ќе бидат признаени како бегалци. И, доколку се исполнат одредени услови, статусот на бегалец може дури и да биде повлечен надвор од овие тригодишни периоди на ревизија. Но, тоа е јасно регулирано со закон и мора да се исполнат јасни критериуми за тоа да се употреби. Очигледно, ниту еден орган не може поединично да издвојува приматели на статус бегалец по збор на политичар – тоа би било спротивно владеењето на правото. Она што мора да се случи е надлежниот орган во таков случај, доколку верува дека нечиј статус на бегалец треба да се повлече, мора да помине низ официјална процедура во која на самиот бегалец, во овој случај, исто така мора да му се даде шанса да реагира на тврдењата и ставот на органот за тоа зошто статусот мора да се повлече. И ако се повлече, тоа мора да биде соодветно образложено во посебна одлука која може да се оспори пред суд. Значи, постои процедура во која тоа може да се направи, тоа е правено и во минатото, тоа е дел од законот, дел од правото на ЕУ, но, секако, мора да се почитуваат правните гаранции и процесните правата.
360 степени: Во тој контекст, Македонија еднаш има побарано екстрадиција од Унгарија за Никола Груевски. Тоа барање Унгарија го одби уште во 2019 година токму со образложение дека Груевски има добиено азил. Може ли во повеќе детали да ни објасните како е поврзан статусот на Груевски во Унгарија со одбиеното барање за екстрадиција?
Жолт Секереш: Признаените бегалци не можат да бидат екстрадирани во земјата од која бараат азил. Тоа е самата цел и поентата на азилот – дека ако земјата од која сте дошле да барате засолниште и каде што ви е доделен статус на бегалец побара од земјата што ви ја дала оваа заштита да ве врати, тие не мораат. Тоа е поентата на статусот на бегалец.
360 степени: Како што и самите рековте, тоа што го знаеме е дека Никола Груевски ужива статус на бегалец во Унгарија. Колку често треба да го обновува тој статус и можно ли е Груевски да се стекнал со статус државјанин на Унгарија?
Жолт Секереш: Постапката за ревизија се случува на секои три години, тоа е во унгарскиот закон. Она што го гледа канцеларијата за имиграција или органот за азил е дали основите врз кои ви била доделена меѓународна заштита, статус на бегалец, сè уште постојат, а исто така гледаат и како ситуацијата се променила, подобрила или влошила во вашата земја на потекло во времето што поминало од последната ревизија или од времето кога ви бил доделен статус на бегалец. Признаените бегалци можат да аплицираат за унгарско државјанство по три години од добивањето на оваа меѓународна заштита. Тоа не е автоматско – треба да поднесете посебна апликација за тоа, а потоа претседателот на Републиката одлучува дали ќе ви додели унгарско државјанство или не. Тоа е таканаречена дискрециска одлука, па ако одлучат да не ви дадат, не мора да ви ги кажат причините зошто одлучиле да не ви дадат унгарско државјанство и не можете да поднесете жалба против оваа одлука. Така што, теоретски, можно е господинот Груевски веќе да е унгарски државјанин. Тој имаше право да аплицира за тоа со оглед на времето што помина откако доби статус на бегалец во Унгарија, но секако немаме начин да знаеме дали е веќе унгарски државјанин. Тоа е можност.
360 степени: Имајќи ја предвид низата на настани разумно е да се претпостави дека 2027 е годината кога повторно треба да се разгледува статусот на Никола Груевски. Тогаш завршува третиот тригодишен период. Но, ако ве разбирам доволно добро, ако администрацијата на новиот премиер одлучи да го стави под знак прашалник бегалскиот статус на Груевски, ќе мора и да докаже дека тој ги има сите права пред македонските судски и други органи?
Жолт Секереш: Па, условите за повлекување на статусот бегалец се многу јасно утврдени во законот. Една од овие основи е дека ситуацијата во земјата на потекло повеќе не е таква што налага да бидете бегалец. И постои уште една основа која може да биде релевантна тука, на која органот за азил можеби ќе сака да се повика, ако верува, секако морам повторно да нагласам не врз основа на политичка директива туку ако верува, дека условите, и ова е една од можните основи на кои може да се повлече статусот бегалец, законот вели дека може да се повлече ако условите за негово доделување не биле присутни ниту во моментот на неговото доделување… Значи, ова е процес кој може да трае неколку месеци. Не со години, туку е многу побрзо од тоа – рокот на канцеларијата за имиграција во такви случаи е 60 дена од моментот кога ќе ја иницира постапката, а рокот на судот е исто така 60 дена од денот кога ќе ја прими жалбата против неповолната одлука.
360 степени: Каква процедура треба да се очекува ако Македонија прати ново барање за екстрадиција на Никола Груевски во блиска иднина?
Жолт Секереш: Сè додека и ако господинот Груевски има статус на бегалец, тој нема да биде екстрадиран. Повлекувањето на неговиот статус на бегалец со правосилна одлука е неопходен предуслов за барањето за екстрадиција да биде разгледано од унгарските власти.
360 степени: Против Никола Груевски има активни меѓународни потерници. Дали е можно Унгарија да постапи по нив и да го приведе, се разбира, доколку му биде укинат статусот на бегалец?
Жолт Секереш: Па, ако статусот бегалец се повлече, тогаш господинот Груевски најверојатно ќе биде и протеран од Унгарија, освен ако нема друга правна основа врз која има право да престојува. Ова е повторно редовната законска процедура – ако статусот бегалец се повлече и предметното лице нема друга основа врз која може да престојува во Унгарија, тоа се протерува. Она што треба да се земе предвид се семејните врски, семејните односи со Унгарија, каква било форма на зависност со унгарски или државјани на ЕУ. Повторно, ова се законски барања што мора да се почитуваат и одржуваат. И тогаш, ако тоа се случи во оваа процедура утврдена со закон, тогаш унгарските власти би биле во позиција навистина да ги погледнат овие барања во суштина и да постапат по нив.
360 степени: Ова е исклучително хипотетичко прашање, но доколку Никола Груевски се здобил со унгарско државјанство, кои се можностите што ќе ги има новата унгарска влада во насока на исполнување на своето ветување?
Жолт Секереш: Повторно, ова е крајно хипотетичко, па секако мојот одговор може да биде само опис на она што го вели законот за овие ситуации. Но, откако ќе се добие унгарско државјанство, повлекувањето на тоа државјанство е исклучително тешко, како што и треба да биде. Дури и ако тоа државјанство било добиено по грешка или новата администрација верува дека не требало да биде добиено, ако има прекршувања на законот од страна на органот, лицето за кое станува збор не може да се смета за одговорно за тоа подоцна. Мислам дека тоа е спротивно на владеењето на правото, кое мора да го почитуваме во такви ситуации. И тогаш, нормално, државјанството може да се повлече ако имало сериозно прекршување на законот од страна на апликантот при добивање на државјанството. Значи, постои многу високо ниво на доказ кој властите треба да го постигнат кога размислуваат за повлекување на државјанството. Барањето за екстрадиција во такви случаи е секако поинакво прашање ако зборуваме за унгарски државјанин, но ова е секако многу хипотетичко, па да, едноставно не знаеме доволно за ситуацијата за навистина да се вклучиме во оваа дискусија во овој момент.