На генерално ниво, сите 80 општини и Град Скопје заедно успеале да достигнат вредност на јавните набавки од рекордни 356 милиони евра, покажува истражувањето на Центарот за граѓански комуникации
Рекордер е Општина Тетово, која лани склучила договори во вредност од 22,5 милиони евра на јавни набавки, што претставува скок од 20 милиони евра за една година
Работа на секој агол – така градоначалникот на Тетово, Биљал Касами, средe кампања за изборите во октомври 2025 година, ја сподели веста дека продолжува изградбата на новите објекти за двете средни училишта, текстилното „Ѓоце Стојчевски“ и гимназијата „7 март“. Според јавно достапните податоци за јавни набавки, втората фаза од изградбата на објектите чини околу 2,5 милиони евра.
Ова е само еден од позначајните тендери на Општина Тетово во 2025 година, со кои локалната самоуправа се издигна на првото место по вредноста на јавните набавки за минатата година.
Администрацијата предводена од Биљал Касами лани склучила договори во вредност од 22,5 милиони евра на јавни набавки. Тоа е скок од 20 милиони евра за една година. Гази Баба е на второто место со 16,6 милиони евра. Топ пет листата ја заокружуваат Штип и Аеродром со јавни набавки вредни 14,2 милиони евра и Куманово со 13,3 милиони евра. Меѓу првите 10 се и Карпош, Гостивар, Велес, Битола и Ѓорче Петров.
На генерално ниво, сите 80 општини и Град Скопје заедно успеале да достигнат вредност на јавните набавки од рекордни 356 милиони евра, покажува истражувањето на Центарот за граѓански комуникации. Сумата е речиси двојно поголема од претходните две години заедно, вели претседателот на ЦГК, Герман Филков.
„Овде е важно да се напомене дека станува збор за склучени договори за јавни набавки во 25-та година. Не верувам дека сите 356 милиони ќе ги платат општините, немаат толку пари. Помогна со стотина милиони, со 150 милиони унгарскиот кредит, меѓутоа останатите општини во тие проекти кои што се најголем дел од овие пари се обврзаа дека ќе ги плаќаат во текот на две-три години. Така што мислам дека засега ќе им бидат само како обврски, како долгови кои што ќе треба да ги плаќаат и во следните години. И да не заборавиме овде дека 25-та беше изборна година во локалната самоуправа, и секогаш нашите истражувања покажуваат дека во изборните години овие суми доживуваат рекорди, меѓутоа ова е апсолутен рекорд што досега го имаме забележано. И уште можеби е интересно да се каже дека овие средства се околу 20% од сите јавни набавки во земјата, така што и овој износ е своевиден рекорд“,
вели претседателот на Центарот за граѓански комуникации, Герман Филков.
Рекордниот раст, сепак, не е ниту одблизу рамномерен. Кај пет општини договорите за јавни набавки одат над 1 000 евра по жител.
Рекордер е скопската општина Чаир која склучила договори во вредност од 2 381 евро по глава на жител. На второто место, според истражувањето, е Сарај со 1 703 евра. Следуваат Штип со 1 544, Струга со 1 355 и Тетово 1 273 евра по жител.
На другиот крај на списокот, општини со најмала вредност на набавки по глава на жител, е Центар Жупа со 12 евра. Втор од крајот е Град Скопје со 16 евра. Следува Чашка со 18, Ранковце со 29 евра и Струмица со 33 евра по глава на жител.
„Зошто е важен овој параметар јавни набавки по жител? Затоа што јавните набавки се парите што општините, покрај за она нивно да кажам функционирање – струја, некакво гориво, канцелариски материјали и слично, во принцип одат за обезбедување, овозможување на животот и работата на луѓето кои што живеат во таа општина. Осветлување, клупи, улици, паркови и така натаму. Значи општините на тоа ги трошат парите. Затоа е битно кога ќе речеме просечно по 313 евра во земјата по жител одат за јавни набавки, да се знае колку е тоа како една единица за мерка за споредба во целата земја“,
додава Филков.
На што се должи огромната разлика? По одговори, се обративме до рекордерите. Во Чаир, општина со која раководи градоначалникот Изет Меџити, кој е и потпретседател на ЗЕЛС, велат дека растот се должи на повеќе инфраструктурни објекти.
„Сите овие проекти ја отсликуваат насоченоста на Општина Чаир кон капитални вложувања и надминување на инфраструктурните предизвици. Покрај средствата обезбедени преку државни програми и јавни повици, општината вложува и сопствени средства за реализација на проекти од локално значење… Бидејќи станува збор за показател пресметан по жител, неколку големи инфраструктурни проекти можат значително да влијаат врз конечниот резултат, особено кај општините со помал број жители“,
велат од Општина Чаир.
Неспорна е потребата од локални инвестиции, но дали сумата ќе го даде посакуваниот ефект за граѓаните – е дилемата што ја отвора професорот на Економкиот факултет Борче Треновски.
„Сакаме да ја смениме малку тезата на дискусија. Склучени се договори за 350-ина 360 милиони и тие се зголемија и во ред. Меѓутоа да видиме сега понатаму што ќе се случи. Договорите се само склучувањето. Дали тие ќе се испорачаат, дали ќе се имплементираат на терен и најважното на крај, дали ќе ќе осетат промена на на услугите кои ги добиваат и добрата граѓаните во таа општина? Дали ќе добијат подобро училиште, водовод, патишта подобри, други јавни услуги подобри, подобро собирање на отпадот и така натаму, покористетна животна средина. Значи што добиваме со таа јавна набавка“,
вели Борче Треновски, професор на Економскиот факултет, УКИМ.
Во таа насока се и препораките на Треновски кој вели дека потребно е поефикасно следење на јавните набавки.
А, тука е и заклучокот од истражувањето на Центарот за граѓански комуникации дека големите набавки се концентрирани кај мал број фирми.
„Истражувањето чинам определен дел покажува дека дури за 87% е зголемена сумата на јавни набавки, а од друга страна за 7% бројот на договори. Значи бројот на договори не е зголемен, а сумата на тие договори кои веќе биле спроведувани е исклучително зголемена“,
додава Треновски.
Нашите соговорници не ја спорат потребата од трошење. Но, за во иднина и двајцата имаат свои препораки.
Треновски потенцира дека е потребен подобар систем за избор на приоритетни инвестиции. А, потоа, и систем кој ќе ги мери ефектите и текот на набавката.
„Јас би апелирал со новиот закон се препорачува, односно се спомнува дека ќе се користат дигитализација, услуги, вештачка интелигенција и така натаму. Тоа овозможува во реално време вие да ја ставите и концентрацијата по јавни набавки, и конкуренцијата на пазарот, и отвореноста за други компании, и црвени знамиња во контекст на услугите кои се воспоставуваат. Значи, според мене, континуирано тоа може да биде направено како една семафор. Може да има алатка на тоа, во реално време ќе може вие да ги следите целиот пазар на јавни набавки. Тоа ќе намали, ќе стави правопритисок да бидат поквалитетно направени, а второ ќе го намали притисокот од одлука, потреби и така натаму од други скандали и така натаму“,
порачува Треновски.
Трошење, но подомаќинско, препорачуваат и од Центарот за граѓански комуникации:
„На локалната инфраструктура секако и треба поправка, изградба низ целата земја, меѓутоа од друга страна ќе видиме како ќе се движат обврските и долговите на општините. Знаете дека малку, малку, за неколку години по ред помага централната власт со отпишување, односно давање пари на општините за да им се намалат или отпишат долговите и т.н. Никогаш не се направи ред да кажам таму. Мислам дека треба да се инвестира паметно, да се инвестира рационално, онаму каде што е најнеопходно со приоритети и тие пари што се на располагање без да се задолжуваме, без да се трупаат нови обврски, да се фокусираат на најнеопходните. При овие проекти не видовме приоретизација, зошто еден е битен, мислам дека треба тука да се стави фокусот“,
вели Филков.