Главните извори на загадување на воздухот во главниот град се утврдени преку неколку студии, независни една од друга, во кои учествуваа и странски експерти и/или организации. Не се разликуваат во главните заклучоци
Врз основа на тие студии земјата има План за чист воздух и други стратешки документи во кои јасно се опишани чекорите – што и до кога треба да се преземе за да се подобри воздухот. На хартија, познато е се, но во пракса…
Пред околу десет години се појавуваат првите потемелни студии за тоа кои се најголемите извори на загадување на воздухот во Скопје.
„Најголем загадувач се домаќинствата со 32%, потоа сообраќајот со 20%, уличната прашина и прашината од градежни активности со 19%, индустријата 18%, сулфатни соли 7% и нитратни соли 2% – ова е официјална студија од Финскиот институт за метеорологија“,
кажа градоначалникот на Скопје, Коце Трајановски (26.12.2016г.)
Нецела година подоцна студија објави и УНДП. Тоа истражување покажа и дека половина од домаќинствата во скопскиот регион се греат на дрва. „360 степени“, низ годините, во неколку наврати ги анализираше податоците на студиите.
„Водечка меѓу општините е Чучер Сандево во која дури 98% се греат на дрва, а по неа е Сарај со 94%“
„Ова е помало зло во секој случај, од јагленот или дрвото. Дефинитивно е утврдено дека согорувањето на овие горива за загревање предизвикува емисија на штетни супстанци“,
објасни универзитетскиот професор Трајче Стафилов (12.12.2017г.)
Во 2022 година уште еднаш беа прецизно лоцирани изворите на загадување. Во истражувањето направено од лабораторијата Амбикон при Универзитетот „Гоце Делчев“, согорувањето на биомасата има удел од 33% на годишно ниво, загадувањето од сообраќајот е 18-23% , а согорувањето на нафта и мазут достигнува 5-12%.
Што преземаат институциите, ако речиси десет години е јасно дека првенстено домаќинствата, а потоа сообраќајот и индустријата се најголемите загадувачи на воздухот во Скопје?
Минусни температури и загаден воздух – вообичаен ден за Скопје во зимскиот период од годината. Иако мерните станици на Министерството за животна средина деновиве регистрираат надминување на граничните вредности на ПМ честиците во воздухот, тие не се толку високи за да се воведат интервентните мерки.
Таква ситуација во Скопје зимава имаше десетина дена пред Нова година. Во тие денови, Министерството за животна средина издаде препораки за ослободување од работни обврски за бремените и хронично болните лица, забрана за спортски натпревари и културни настани на отворено.
Во деновите со екстремно загадување се препорачува и забрана за горење на отворено, засилени инспекции на индустриските капацитети, проверка на градилиштата и контрола на техничката исправност на возилата. Овие мерки стапуваат на сила ако има надминување на вредноста на ПМ честичките од 150 mg /m3 во текот на два последователни дена. Но, што преземаат институциите на долг рок?
На државно ниво, Владата има донесено план за чист воздух од 2024-2030. Прва цел, како што се наведува во него, е намалување на емисијата на честички од домашни ложишта. Решението е, пишува, изградба на когенеративни гасни централи, продажба на квалитетно огревно дрво за домаќинствата, топлински пумпи и котли.
До каде е исполнувањето на мерките и кои се ефектите? На почетокот на разговорот ресорниот министер Муамет Хоџа, кој беше назначен на функцијата пред само три недели, се фокусираше на Акцискиот план со краткорочни мерки. Тој е донесен во октомври и трае до март, за време на грејната сезона.
„За спроведување на тој Акциски план со краткорочни мерки се активирани, односно се ангажирани, задолжени не само Министерството за животна средина, туку и сите други институции кои функционираат во нашата држава, вклучувајќи тука и единиците на локалната самоуправа“,
вели министерот за животна средина Муамет Хоџа.
Мерките од Акцискиот план за кој зборува Хоџа се насочени претежно кон засилени контроли во индустриските капацитети, градилиштата и возилата. Но, дел од мерките се вбројуваат и во шестгодишниот план за чист воздух. Таму е наведена изградбата на гасните централи.
„Да, гасификацијата се работи и има надлежни институции во рамките на системот кои работат. Се предвидува во тој план, во таа програма, да се направи гасификација на урбаните средини каде ќе можат да бидат поврзани со гас, што влијателно ќе влијае и со намалување на загадувањето“,
„360 степени“: Дел од мерките беа замена на огревно дрво, квалитетно дрво. Дали и таа мерка се спроведува?
„Тоа е мерката што се спомнува во програмата. Во програмата се предвидува значи гасификација на тие урбани средини, истовремено продолжување на субвенционирање на инвертер клими каде што, како што е веќе јавноста информирана, се менуваат тие печки по домаќинствата. Се разгледува и по различни програми да се менува системот на греење и во домаќинствата и со топлинските пумпи каде што со разни програми ние или државата би субвенционирала околу 30 отсто по домаќинство“,
додава Хоџа.
А до каде е степенот на исполнетост и каков е ефектот од спроведувањето на мерките, Хоџа вели:
„За сите мерки кои се спроведуваат се подготвува извештај каде се информира Министерството за животна средина, Владата и сите други надлежни институции. Да, сме задоволни дека има ефект од мерките и мерките се носат за таа цел значи да се има ефект и да влијаеме позитивно во целата работа и квалитетот на воздухот да биде подобар“,
„360 степени“: Скопје сè уште го држи приматот на најзагаден град во Европа во зимските периоди во одредени денови.
„Да, но и вие на почетокот на интервјуто кажавте дека во главно сум нов министер, од првите денови во министерството, така што ние сме во таа фаза на анализирање, разгледување на сите извештаи кои се доставени до Министерството за животна средина и просторно планирање. Од тие извештаи ќе се повлече и последниот или конечниот заклучок дали се доволни или евентуално треба да продолжиме да адаптираме со нови мерки кои ќе придонесе. Јас сум во главно оптимист и почист воздух и менаџирање со депониите ќе ми бидат во фокус бидејќи нема друга алтернатива и нема толеранција за загадувачите“,
дополнува Хоџа.
Во разговорот, сепак, министерот не соопшти бројки, проценти или други факти. Кога е во прашање решавањето на греењето на домаќинставата тие и не се потребни бидејќи не е изградена, ниту пак е на повидок да почне да се гради когенеративна централа на гас која ем ќе произведува струја, ем топлинска енергија за парно за домаќинствата.
Одговори побаравме од Град Скопје – кои мерки тие ги спроведуваат за справување со аерозагадувањето во однос на домаќинствата, сообраќајот и другите извори на загадување? Од кабинетот на градоначалникот Орце Ѓорѓиевски не добивме одговор.
На последната седница на Советот на Град Скопје, тој кажа дека ги зајакнале инспекциските надзори и глобите, а ќе продолжат, како што рече, и со субвенции за инвертери и фотоволтаици, третман на депониите, зелени коридори и решение за јавниот транспорт.
Јасно е дека решенија за загадувањето не се можни преку ноќ, но факт е и дека со години Скопје останува во врвот на листата најзагадени градови.