Сестра Ефимија е дел од големото монашко семејство на Македонската православна црква-Охридска Архиепископија. Манастирот во Рајчица е препознатлив по рачна изработка на црковни обележја, а повеќе од една деценија и на божиќни пештери, кои станаа симбол на чествувањето за Бадник
Рождеството Христово ни нуди поинаков одговор. Тоа нè потсетува дека Бог не е апстрактна идеја на врвот на некоја хиерархија, туку личност која влегува во нашата болка. Затоа, Христос ни е потребен на сите, не како религиозен симбол, туку како кислород за нашето општество, вели сестра Ефимија, монахиња од манастирот во Рајчица, која во интервју по повод празникот Божиќ, зборува за значењето на празникот, но и за историјата за неговото чествување.
Сестра Ефимија е дел од големото монашко семејство на Македонската православна црква-Охридска Архиепископија (МПЦ-ОА). Манастирот во Рајчица е препознатлив по рачна изработка на црковни обележја, а повеќе од една деценија и на божиќни пештери, кои станаа симбол на чествувањето за Бадник.
„Изработувањето на божикните пештери во нашиот манастир во Рајчица не е занаетчиски потфат, туку специфична форма на проповед. Нашата желба беше едноставна, а сепак, длабока: секој дом да стане ’мала црква‘. Пештерата не е декоративен предмет, туку икона која нè потсетува на оној онтолошки пресврт за кој зборувавме погоре – дека Бог се смести во пештера за да најде место во нашето срце; во нашиот дом. Мотивот никогаш не бил материјален; напротив, пештерата е симбол на дарувањето“,
вели сестра Ефимија.
Прашање: Денеска се слави еден од најзначајните христијански празници, Рождеството Христово, или Божиќ. Што означува овој ден за православните христијани, зошто за нив е овој празник е ден на радоста?
Сестра Ефимија: Кога говориме за Божиќ, ние всушност, се соочуваме со настанот што ја претставува најголемата онтолошка асиметрија во историјата на постоењето: моментот кога Несместливиот и Бесконечен Бог доброволно се сместува во тесните граници на човечката природа. Оваа „непропорционалност“ помеѓу Божественото совршенство и човечката ограниченост не е препрека, туку, всушност, јадро на празникот. За православните Христијани, но и за целото човештво, Божиќ не е само реминисцентен одблесок на еден одминат историски настан, туку егзистенцијален продор на Вечноста во самото ткиво на времето.
Овој продор нè води до суштината на она што Божиќ му го дарува на светот: радикалната онтолошка револуција. Во свет доминиран од ладни парадигми на моќ и политички суверенитет, Витлеем ни открива еден поинаков авторитет – суверенитет кој не се докажува со сила, туку со љубов и служење. Преку тајната на Неговата кеноза (самоиспразнување), Бог ја прифаќа човечката ранливост, со што суштински го редефинира поимот за човековото достоинство: со Оплотувањето, човекот престанува да биде дефиниран како биолошка случајност или социјален атом, тој станува простор на Божественото присуство. И ако Несоздадениот стана човек, тогаш секоја личност носи во себе бесконечна вредност која го надминува секој општествен поредок. Божиќ е празник на вратеното достоинство, потсетник дека вистинската моќ не се остварува преку доминација врз другиот, туку со постоење за другиот.
Прашање: Ако се погледне низ историјата, од кога се празнува овој ден? Кои се историските корени на празникот, и зошто е избран датумот 25 декември?
Сестра Ефимија: Историјата на овој празник е фасцинантна лекција за тоа како теологијата ја облагородува културата. Како што забележува митрополитот Јеротеј Влахос, Рождеството е „коренот“ од кој израснуваат сите Господови празници. Без овој почеток, не би постоело ниту Воскресението. Интересно е што во првите три века, Раѓањето Христово не било славено на посебен датум. Древните Христијани, со својот длабок фокус на вечноста, повеќе го ценеле духовното раѓање (Крштението) и „раѓањето за небото“ (мачеништвото), отколку телесното доаѓање на свет.
Преломот се случува во IV век. Дотогаш, Божиќ бил дел од соборниот празник Епифанија (Богојавление). Неговото одвојување на 25 декември започнува во Рим околу 354 година. Во тоа време, Рим го славел паганскиот култ на „Непобедливото сонце“ (Sol Invictus). Но, знаете ли што направиле мудрите Христијани? Наместо да влезат во директен конфликт со овој култ, направиле нешто многу посуптилно и помоќно: го преобразиле неговиот символизам, порачувајќи: „Вие го славите физичкото сонце, а ние Го славиме Сонцето на Правдата – Христос, Кој му дава вечна смисла на постоењето“.
Источниот дел на Империјата подоцна ја прифатил оваа практика. Преданието поврзано со ерусалимскиот епископ Јувеналиј ни открива и еден интересен и прагматичен аспект. Имено, тој побарал помош од Римските архиви за да го утврди датумот, зашто увидел дека било физички невозможно во ист ден да се направат литии и до Витлеем (местото на раѓањето) и до Јордан (местото на крштението).
Така, во симбиозата на теолошката длабочина, историските околности и пастирската мудрост, Божиќ се оформил како камен-темелник на нашиот календар. Што всушност празнуваме? Го празнуваме моментот кога Невидливиот стана Видлив, кога „Вистинското Сонце“ влезе во нашата темнина за да нè просветли. Тоа е празник на светлината која не ја победува темнината со сила, туку со самото свое присуство.
Прашање: Божиќ, исто како и Велигден се празници на кои им претходат пости. Тие се најдолгите периоди во годината кога верниците се воздржуваат од мрсна храна и лоши мисли. Зошто воопшто постои постот?
Сестра Ефимија: Постот не е само диететска дисциплина или религиозен обичај. Тој е онтолошка подготовка на просторот. Ако погледнеме во јаслите на Витлеем, ќе видиме еден зачудувачки парадокс: Оној Кој го држи целиот космос, Кој е Несместлив, избира да се смести во најтесниот и најскромниот простор. Во светло на ова треба да ја разбереме и целта на четириесетдневното патување: нашето внатрешно „скратување“, зауздување на сопственото его за да создадеме простoр за ближниот.
Дополнително, а во контекст на денешната економска поларизација и социјална неправда, постот треба да ни стане чин на солидарност. Кога се воздржуваме, ние всушност велиме дека нашиот апетит не е центарот на светот. Центар треба да ни стане милосрдието.
Но, има и една друга димензија на која сакам да ѝ обрнеме внимание: во текот на постот ние се сретнуваме и со трагичниот Иродов комплекс, кој го прогонува човештвото до денес. Зошто Ирод се исплаши од едно новороденче? Затоа што неговата моќ беше заснована на ексклузивност, а Христовата на инклузивност. Ирод е симбол на секоја тоталитарна свест – политичка или духовна – која верува дека за да блесне, мора да го изгасне светлото на другиот. Тоа е таа мрачна метафора на владеењето: да уништиш за да поседуваш, да разделиш за да владееш. Божиќ нè соочува со оваа контрадикторност, ја урива оваа логика, заменувајќи ја ексклузивноста на моќта со инклузивноста и принципот на љубовта.
Па така, вистинската цел на постот е да го препознаеме Ирод во нас самите – оној дел од нас кој е подготвен да го „убие“ другиот (преку клевети, преку социјално исклучување или рамнодушност), само за да ја зачуваме сопствената комфорна зона. Постот е лек против таа духовна тиранија. Тој не нè учи само како да не јадеме, туку како преку милосрдието да бидеме храна за другите. Во теологијата, тоа отстапување место за другиот, кое наизглед личи на пораз, е всушност најголемата егзистенцијална победа.
Прашање: Несомнено дека Рождеството Хрисово е светски настан, тоа се отсликува и во фактот што светската цивилизација препознава нова и стара ера, која е врзана како што најчесто се вели пред и по Христос. Но, од аспект на пораките кои се испараќаат на овој ден, какво значење имаат тие?
Сестра Ефимија: Токму во светлината на ова прашање за пресметувањето на времето, можеме да го согледаме и подлабокиот аспект на денешното чествување. Кога говориме за тоа дека еден дел од Православието го слави Божиќ според еден, а друг според друг календар, мораме да разбереме дека суштината не треба да ја гледаме во бројките, туку во подготвеноста на Црквата за жив дијалог со стварноста. Историската одлука на поголемиот дел од Помесните цркви да го усогласат литургискиот ритам со реалното време, беше чин на духовна слобода – потсетување дека Христијанинот не смее да биде заложник на астрономскиот детерминизам. Тоа не беше само техничка адаптација, туку израз на интелектуалниот и духовен капацитет на Црквата за жив дијалог со светот; И потврда на нејзината соборна природа: дека календарот е инструмент на заедништвото, а не предмет на догматско обожување. Доколку овој капацитет за дијалог е веќе историски потврден, тогаш секое инсистирање на понатамошно разединување по линија на пресметките станува метафизички бесмислено. Зашто, ако Црквата е повикана да го преобрази светот, таа не смее да дозволи „инструментот на мерење“ да се претвори во „ѕид на разделување“, особено кога нашата суштинска соборност се остварува во единството на Чашата.
Оттука, фактот што историјата ја делиме на пред и по. Неговото раѓање не е само хронолошка конвенција, туку признание дека Христос е единствената вистинска Оска на светот. Он е Камен-темелник, Кој не само што го промени правецот на времето, туку му даде вечна смисла на секој наш миг. Но, ако за историчарите тоа е само еден датум, за мене како монахиња, и пред сè како човек, тоа е еден внатрешен потрес кој ги укинува сите пресметки. Зашто, кога Вечноста ќе влезе во времето, ние веќе немаме луксуз да останеме во своето „старо руво“. Сознанието дека Несместливиот се смести во тесната пештера на моето постоење – дека Он се роди за да го ослободи човекот од ропството на минливоста – мора да го порази нашиот „стар човек“: оној себичен поединец затворен во сопствените граници и дефиниции. Затоа Божик е повик за преумување, пресоздавање; момент кога личната хронологија му отстапува место на Христовото присуство.
Погледнете ја и следната величествена контрадикторност: Нему Му се поклонија и Истокот и Западот, и мудроста на елинските философи и строгоста на римските правници. Зошто? Затоа што Он не понуди нова идеологија или закон, туку ја понуди Својата смиреност. Многу често читам за инструменти на „мека“ и „тврда“ моќ, но Христос воведе една трета категорија: моќта на „немоќта“. Он не дојде со помпезност, не во седиштата на моќта, туку во маргините на Империјата. Започна во скромната Витлеемска пештера, а заврши на висината на Крстот. И после Крстот повторно се смести во гробната пештера – од каде што Воскресна! Тоа е пораката која секој од нас треба да ја примени; Тоа е она што епископот Антаниски г. Партениј, секогаш го вели: „Вистинското владеење е служење”. Христос го освои светот не со оружје, не со декрети или уставни амандмани, туку со прегрнување на Универзумот од Крстот.
Главната порака на Божиќ лежи токму во тоа: дека љубовта е единствениот легитимен суверенитет. Да се биде Христијанин денес, значи да се има храброст да се биде емотивен, ранлив, да се победи насилството со благост и да се препознае дека секој наш ближен е патот по кој ние се искачуваме кон Небото.
Прашање: Со години наназад најпрепознатлива за чествувањето на Бадник стана симболот – божиќна пештера. Тие се изработуваат од сестринството од манастирот Свети Георгиј Победоносец Рајчица кај Дебар. Каква симболика има во божиќната пештера?
Сестра Ефимија: Изработувањето на божикните пештери во нашиот манастир во Рајчица не е занаетчиски потфат, туку специфична форма на проповед. Нашата желба беше едноставна, а сепак, длабока: секој дом да стане мала црква. Пештерата не е декоративен предмет, туку икона која нè потсетува на оној онтолошки пресврт за кој зборувавме погоре – дека Бог се смести во пештера за да најде место во нашето срце; во нашиот дом. Мотивот никогаш не бил материјален; напротив, пештерата е симбол на дарувањето. Ние подаруваме сведоштво, потсетник дека по Рождеството, нашиот внатрешен пејзаж веќе не смее да биде пуст.
Дополнително, оваа дејност е само една мала нишка од големиот мозаик на духовната обнова која започна пред три децении со возобновувањето на монаштвото кај нас. Затоа пештерите што ги изработуваме се само симболичен продолжеток на таа благородна мисија: да Го внесеме Христа таму каде што Он најмногу сака да престојува – во срцето; во секојдневието на човекот.
Тука лежи клучот за разбирање на денешната духовна реалност во Македонија. Имено, нашето братство од Бигорски и сестринствата од Рајчица и Пречиста се воспитани и растат во духот на Светогорското предание. Нашиот Старец, владиката Партениј, заедно со митрополитот Наум и епископот Климент – како возобновители на современото монаштво кај нас – често се присетува на моментот кога заминувале од Света Гора. Тогаш, нивниот Старец, блаженоупокоениот Георгиј Капсанис, им упатил многу важни и охрабрувачки зборови, предавајќи им го во послушание патот на апостолското служење и мисијата за духовна преродба на сопствениот народ.
Тоа свештеноапостолско дело не беше само теоретско. Тоа значеше макотрпен труд за воцрковување на еден народ, кој по децении духовен мрак требаше повторно да ја види светлината на Литургијата. Денес, кога гледаме полни храмови, луѓе кои свесно пристапуваат кон исповедта и причеста, гледаме плодови од тоа семе. Тоа е жив доказ дека мисијата не беше само административна, туку суштинска. Таа мисија ги постави цврстите основи на кои денес луѓето бараат и наоѓаат разрешница за своите егзистенцијални кризи.
Прашање: Може ли Божиќ да биде нова надеж за светот? И како тоа го разбира Црквата?
Сестра Ефимија: Мојата порака е едноставна, а сепак, најтешка за исполнување: да се осмелиме да Го побараме Христос таму каде што најмалку Го очекуваме.
Денес светот е во потрага по технолошки и политички системи кои ќе ги решат неговите дилеми, но тие често завршуваат во ќорсокак бидејќи го забораваат живиот човек и неговата потреба за смисла. Историјата е еден вид гробница на неуспешни концепти кои сакаа да го спасат светот преку сила, декрети или исклучивост. Но Рождеството Христово ни нуди поинаков одговор. Тоа нè потсетува дека Бог не е апстрактна идеја на врвот на некоја хиерархија, туку Личност која влезе во нашата болка. Затоа, Христос ни е потребен на сите – не како религиозен символ, туку како кислород за нашето општество. Он е тивката светлина која не нè заслепува, туку ни го осветлува патот кон другиот. И кон Него Самиот.
Без таа божествена вертикала, секоја хоризонтала на социјалната правда, на многуте различни идеологии, лесно станува кршлива. Затоа да не Го бараме Христа само во сјајот на празничните светла и на шопинг улиците, туку да Го побараме во тишината на сопствената совест и во очите на оној кој страда. Зашто, Он бара да биде пронајден, но не со присила, туку преку дијалог; преку разбирање, преку слушање. Он, со Своето раѓање, прв го започна тој дијалог со нас. Наша задача е да Му одговориме со тоа што ќе станеме малку повеќе кенотични – подготвени да се испразниме од сопствениот гнев и гордост, за да можеме да го прегрнеме другиот, да го прегрнеме светот.
Само така, Божиќ нема да ни биде еден ден во календарот, туку трајна состојба на нашето срце. И тогаш кога ќе Го пронајдеме Него, веќе сме ги нашле сите одговори.