Државниот ревизор нотира дека се потребни реформи во пензискиот систем, кој иако обезбедува редовна исплата на пензии, неговата фактичка одржливост е нарушена поради неповолните демографски трендови, ниската стапка на придонеси, како и зголемувањата на пензиите кои не се засновани на раст на платите, вработеноста и придонесите
Населението во Македонија старее, а главна причина за демографскиот пад не е нискиот наталитет, туку емиграцијата на населението, се наведува во конечниот извештај на Државниот завод за ревизија (ДЗР) за извршената ревизија на тема „Стареењето на населението“.
Според податоците што ги нотира ревизорот, просечната старост на населението во земјава е зголемена од 32,3 години, колку што била во 2000 година, на 41,8 години во 2024 година, што, како што се посочува, говори дека учеството на лицата над 65 години расте, додека уделот на помладите генерации опаѓа.
Инаку, според ДЗР, истражувањето е направено со цел да се даде одговор на прашањето „Какви мерки и активности преземаат надлежните институции околу грижата за старите лица на возраст над 65 години и одржливоста на пензиските фондови во земјата, а поврзано со забрзаното стареење на населението во земјата?“.
Драстичен пад на бројот на првачиња и матуранти
Така, во извештајот се нотира дека во последните години се регистрирани драстични намалувања како на бројот на ученици запишани во прво одделение, така и кај матурантите, чиј број сега, во споредба од пред шест години е многу помал.
„Утврдивме дека во 2024 година од земјата заминале 13% од сите живородени деца кои требало, но не биле запишани во прво одделение, односно за само шест години бројот на деца е намален за 2 774 деца. Кај матурантите оваа разлика е значително повисока односно од 22 585 живородени деца во средно образование во земјата имаат матурирано 14 771 ученици, што е намалување од 34,6%. Иако големо внимание му се посветува на падот на наталитетот, сепак од анализите произлегува дека главната причина за демографскиот пад се миграциските движења и отселувањето на населението“,
се вели во извештајот на ДЗР.
Она што особено загрижува, според Ревизорот, е тоа што дел од лицата кои заминуваат во државата, не го прават тоа поради недостиг од можности за вработување, туку поради подобрите услови за живот во странство.
Инаку, ревизијата го опфаќа периодот од 2014 до јуни 2024 година, а нејзината цел е да се одговор и на прашањето за мерките и активностите што ги преземаат надлежните институции во земјава околу грижата за старите лица на возраст од над 65 години и одржливоста на пензиските фондови во земјата, а во контекст со забрзаното стареење на населението.
„Со спроведената ревизија стекнавме разумно уверување дека иако надлежните институции имаат преземено мерки и активности, не е обезбедена целосна и соодветна грижа за старите лица над 65 години и за управувањето и одржливоста на пензискиот систем во услови на забрзано стареење на населението“,
се додава во соопштението за извршената ревизија.
Преземените мерки и активности од надлежните институции, како што се наведува, не се доволни за одржливост на среден и на долг рок, односно не се преземени потребните системски мерки за намалување на брзото демографско стареење на населението и зголемените притисоци врз јавните финансии.
Нарушена е одржливоста на пензискиот систем
Како што нотира Државниот ревизор, иако пензискиот систем димензиониран во три столба, обезбедува редовна исплата на пензии, неговата фактичка одржливост е нарушена поради неповолните демографски трендови, ниската стапка на придонеси, како и зголемувањата на пензиите кои не се засновани на раст на платите, вработеноста и придонесите.
„Иако пензиите се исплаќаат навремено, тоа се постигнува со растечки буџетски трансфери и со одложување на потребните структурни реформи. Инвестициските портфолија на задолжителните пензиски фондови се концентрирани во домашни државни обврзници што го ограничува приносот на пласираните средства поради ефектот на инфлацијата. Покрај усвојувањето на повеќе стратешки документи, нивната имплементација не е на задоволително ниво. По истекот на Националната стратегија за стари лица во 2020 година, државата нема донесено сеопфатен стратешки документ исклучиво посветен на старата популација. Услугите за старите лица се ограничени, услугата помош во домот е достапна за помалку од еден отсто од лицата над 65 години, а воопшто не е воспоставена во 31 општина. Доминантен дел од грижата и натаму припаѓа на неформалниот сектор и на семејствата“,
се наведува во соопштението.
Во таа насока Државниот завод за ревизија констатира дека е потребен сеопфатен, меѓуресорски ангажман со јасни рокови, финансирање и разграничување на должностите за постапување, односно дека навремени и координирани структурни реформи би придонеле за намалување на ризиците за системот за пензиска и социјална заштита и ќе овозможат тој соодветно да одговори на забрзаното стареење на населението.
Споделувајќи ги деталите од извештајот, Ревизорот нотира дека првиот столб на пензискиот систем, кој е организиран на солидарна основа, континуирано работи со негативно финансиско салдо, односно расходите за пензии ги надминуваат приходите од придонеси, а разликата се покрива со трансфери од централниот буџет на државата.
„Во периодот од 2014 до 2024 година, учеството на буџетските средства во вкупните приходи на Фондот за пензиско и инвалидско осигурување се движи помеѓу 32,6 отсто и 43,6 проценти. Во 2024 година трансферите од централниот буџет достигнуваат 42 474 милиони денари – приближно 690,6 милиони евра. Проекциите за крајот на 2025 година укажуваат на дополнително зголемување на трансферите, што претставува значителен фискален ризик за државниот буџет. Усогласувањето на пензиите се врши според Швајцарскиот модел, што овозможува континуиран раст на просечната пензија за анализираниот период 2015-2025 година“,
се наведува во извештајот.
Пензиите линеарно се зголемуваат, платите стагнираат
Во него се потсетува и дека во текот на 2024 и 2025 година висината на пензиите се зголеми линеарно неколкупати што не е проследено со зголемување на платите на осигурениците и зголемување на бројот на осигуреници кои плаќаат придонеси.
Просечната пензија, според Ревизорот, бележи раст за целиот период и во октомври 2025 достигала околу 27 143 денари, но, како што се нотира, тој се финансира и со буџетски трансфери.
Според проекциите на ДЗР, уделот на лицата над 65 години ќе се искачи од 19,1 отсто во 2025 на 32,6 проценти во 2050 и 34,2 отсто во 2055 година. Бројот на лица над 80 години ќе се зголеми од околу 22 000 во 2024 на над 144 000 во 2055 година, додека работоспособното население од 15 до 64 години, ќе се намали за приближно 470 000 лица. Во отсуството на навремени и ефективни реформи, трансферите од буџетот за првиот пензиски столб би можеле да достигнат 7,4 проценти од БДП во 2057 година што, како што се додава, ќе доведе до сериозно оптоварување на централниот буџет.
„Системот за грижа за стари лица е недоволно развиен. По истекот на Националната стратегија за стари лица во 2020 година, државата веќе седум години нема донесено активен сеопфатен стратешки документ за грижа за лицата над 65 години. Националната развојна стратегија 2024–2044 за првпат го третира демографското стареење како егзистенцијално прашање, но, претходните стратегии кои се поврзани со оваа тема покажуваат системски слабости: преобемни цели, нејасни рокови, отсутни финансиски проценки и неефикасна координација“,
се наведува во во извештајот.
Во однос на буџетот за социјална заштита, Ревизорот нотира дека од 2019 до 2025 тој е зголемен за 68,8 проценти, но растот е главно насочен за исплата на паричните права – надоместок за помош и нега од друго лице, социјална пензија.
Надоместокот за нега во 2024 година го користеле над 33 600 лица над 65 години, односно 60,2 отсто од корисниците, и во пракса служи како замена за формален систем на долготрајна нега, главно преку негуватели кои се членови на семејството на лицето кое има потреба од грижа. Корисници на социјална пензија се 13 230 лица, но, износот што го добиваат е двојно помал од минималната пензија и не придонесува за намалување на сиромаштијата.
Сумирано, Северна Македонија, според извештајот, се наоѓа во еден од најбрзите процеси на демографско стареење во Европа. Ваквата ситуација, наведува ДЗР, бара итни системски реформи – вклучително и зголемување на возраста за пензионирање, приспособување на стапките на придонеси, ревизија на моделот за усогласување на пензиите, диверзификација на инвестициите во вториот столб, како и зголемување на капацитетите за услуги кон старите лица.
„ДЗР даде препораки за надминување на утврдените слабости, вклучително зајакнување на институционалните капацитети, подобрување на координацијата, мониторинг и финансиска одржливост на системот за грижа за стари лица, што треба да одговорат на демографските предизвици во наредните децении“,
се посочува во извештајот.