Случката, очигледно, сведочи за незадоволството од бугарските власти, и покрај позитивниот однос кон Бугарија до неодамна и пречекот на бугарската војска. Таа зборува за растечките чувства за независна Македонија, идеја доминантна и пред април 1941 година, вклучително и во Бугарија. А говорот на кралот јасно сведочи за неговата запознаеност со критичкиот однос на локалното население кон сегашната состојба и неговата надеж за подобра иднина
Деновите кога во Охрид беше отворен клубот со име на „Цар Борис Трети“ беше одбележана и 80-годишнината од посетата на монархот на Скопје. Таа сабота во октомври 1942 година настанот беше посветен и на годишнината од стапувањето на тронот на монархот на 3 ноември 1918 година.
Утредента во 10 часот на 3 октомври 1942 година два автомобила се приближиле до Камениот мост. Цар Борис Трети по 24 години по првпат пристигнува во градот на Вардар. Поради важниот настан, огромна толпа го преплави централниот скопски плоштад.
Автомобилите застануваат на крајот од плоштадот, а пред првиот стои генерал Васил Бојдев, командант на Петтата бугарска армија стационирана во Вардарска Македонија и генерал Петар Пенев, командант на Четиринаесеттата вардарска пешадиска дивизија.
Кралот излегува од автомобилот, придружуван од принцот Кирил и мала воена придружба. На плоштадот се организира воена парада, на која присуствуваат војници од локалниот гарнизон. Се држи и молитва.
Говор од балконот на Офицерскиот дом
Кралот потоа се упатува кон Офицерскиот дом. Кога веќе е во канцеларијата на генерал Бојдев, народот надвор бара да го види кралот. Директорот на областа, д-р Димитар Раев, бара Борис Трети да излезе на балконот. Таму прво се појавува ген. Бојдев, по што излегува и самиот крал. Тој бара од генералот стенограф да го сними неговиот говор пред толпата. Монархот држи краток и само на прв поглед импровизиран говор.
Генералот сведочеше подоцна во своите мемоари:
„Беше кратко. Ви благодариме за топлото гостопримство. Ништо не кажа за обединета Бугарија. Тој изговори една значајна реченица, која се чинеше дека ја обмислил: ‘Посакувам во идниот поредок на светот Македонија да го најде своето вистинско место!’ Овие зборови ја покажуваат неподготвеноста на кралот да се вклопи во општата и доминантна реторика во бугарските медиуми за ‘обединета’, ‘голема’ и ‘санстефанска Бугарија’“.
Генерал Бојдев ја продолжува својата приказна:
„Враќајќи се во салонот, му објаснив дека ова нема да им се допадне на Македонците. Но, тој ми нареди во истата смисла да напишам воведна статија за весникот ‘Независна Македонија’ и неговиот говор да се испечати без измени. Се разбира, тоа што го правеше беше политички чин. Тој не веруваше во обединување на Бугарија. А каква ќе биде идната структура на Македонија, не знаеше“.
Спорно е дали е точна изјавата на ген. Бојдев, дека кажаното од Борис Трети немало да им се допадне на Македонците собрани на централниот плоштад во Скопје. Но, наредбата на царот да се напише воведен напис, и лично Бојдев да ги пренесе неговите зборовите без измени, е реална. Има грешки во мемоарите на ген. Бојдев. Во тоа време, во Скопје, не излегуваше „Независна Македонија“. Локалното печатено издание се викаше „Целокупна Бугарија“.
Случката очигледно сведочи за незадоволството од бугарските власти и покрај позитивниот однос кон Бугарија до неодамна и пречекот на бугарската војска. Таа зборува за растечките чувства за независна Македонија, идеја доминантна и пред април 1941 година, вклучително и во Бугарија. А говорот на кралот јасно сведочи за неговата запознаеност со критичкиот однос на локалното население кон сегашната состојба и неговата надеж за подобра иднина. Како кралот е свесен за овие чувства?
Состанокот од 4 и 5 јули 1942 година
Само три месеци претходно, на 4 и 5 јули 1942 година, во домот на инженер Димитар Чкатров во Скопје се одржа средба на дејци од различни делови на Вардарска Македонија. На средбата се зборува за состојбата по нејзиното присоединување кон Бугарија во април 1941 година. Не така мал број од присутните се членови на Македонската младинска тајна револуционерна организација (ММТРО) и судени за време на познатиот студентски процес во Скопје во 1927 година.
Меѓу присутните на средбата се и првиот човек на Радио Скопје, Димитар Ѓузелев, родум од Дојран, инженер Тома Кленков од Св. Николе, Константин Ванов, градоначалник на Велес, д-р Борис Светиев, регионален доктор на Битола, Христо Паунчев, помошник градоначалник од Охрид, Сотир Тренчев од Ресен, Богдан Попѓорчев од Велес, Христо Сеизов од Кавадарци, Евтим Бојчев од Неготино, д-р Тодор Гичев од Штип, Павле Гичев и Коце Кратовалиев од Скопје, Стерју Боздов од Крушево, Кирил Миловски од Ресен и ред други.
На крајот на вториот ден собранието изготви финален документ во кој едногласно беше констатирано дека „состојбата во Македонија е неодржлива“ поради „грешките на власта“. Се посочува како поради постапките на „функционери, луѓе од старите краишта“ „народот конкретно не ја чувствува нашата власт како своја“.
Отворено се зборува за нетактичното однесување на бирократијата од старите краишта, која го потценува народот, „се сугерира дека е воспитана на српски јазик, понекогаш ја пцуе македонската мајка и сл.“ Заедно со ова именуваните функционери во Македонија се „крајно алчни за пари, има случаи на поткуп“.
Посебно место е посветено на бугарската полиција, за која се вели дека „направила страшни порази со своите тепања и груби постапки, го оттргнала народот од власта и го ставила во позиција да ги мразат бугарските полицајци и да се плаши од нив“.
Згора на тоа, собранието очигледно сфаќа дека и младата генерација што порасна во Југославија може да стане контраелита на старите вмровци. Не случајно се посочува како со своето лошо работење судовите „непотребно создаваат народномаченици од мали деца“, кои потоа „со тепањето на полицијата и воннационалните судови стануваат авторитети пред народот и маченици“.
Посебно е нагласено непочитувањето на власта кон „локалната интелигенција“. Се истакнува и нејзината неподготвеност да им даде лидерски позиции на локалното население бидејќи „во секоја критика се бара или комунизам или автономизам“.
Не се поохрабрувачки сознанијата за економската состојба во Македонија. Се прикажува негативна слика поврзана со невработеноста, пропаст на занаетчии, трговци и индустријалци. Дури се нагласува како севкупната политика за храна на државата создава капиталисти и шпекуланти, а удира по „малите бакалци и трговци“.
Конечно, во завршниот документ беше наведено дека „за овие грешки“ владата на Богдан Филов била постојано информирана, но не презела ништо. Затоа собранието одлучи да не испрати писмо ниту до премиерот ниту до регионалните директори во Македонија. Напишано е излагање директно до царот Борис Трети.
Всушност, не само во 1942 година, туку и подоцна, претставниците на овој круг следеа поинаква линија од владата на Филов. Иако подоцна беа обвинети од комунистичката влада на Тито за соработка со „фашистичкиот окупатор“, тие беа резервирани кон и против воините, милиционерите и легионерите. Дури и според документите на бугарската полиција од тие години, насобраните одржуваат врски со „левичарите“.
Затоа бугарските власти отсекогаш ги третирале – и покрај нивниот бугарско-македонски идентитет – со голема недоверба.
Други слични набљудувања
Наодите од состанокот од 4 и 5 јули 1942 година се потврдени со голем број други набљудувања на современиците. Ова е, на пример, сведочењето на Петар Карчев, стамболовист кој потекнува од „старите краишта“, родум охриѓанец.
Во своите мемоари тој напиша:
„Ако Србите потрошеа милијарди за да ја освојат Македонија преку нивната шовинистичка пропаганда и со воена сила, немаше да успеат. Но, страшното оружје, преку кое почнуваат да се реализираат нивните планови, денес им го дава малоумниот бугарски полициски режим во Македонија“.
Македонската младина, продолжува Карчев, сака да се зачуваат духовните добра, кои ја обликуваа досегашната култура на Македонија. Тие сметаат дека бугарскиот облик е пречка за зачувување и развој на оваа нејзина специфична културна боја.
Одржувајќи се детално на „прогонот врз македонската младина“, долгогодишниот весникар додава дека како резултат на тоа кај младите се раѓаат изјавите како што се: „Ние не сме Бугари! Ние сме Македонци! Ние немаме никаква врска со Бугарите“.
Така, кога цар Борис Трети излегол на балконот на Офицерскиот дом во Скопје, веќе бил запознаен со состојбата, не само од гореизнесеното излагање на собранието туку и од повеќе набљудувачи. Затоа, неговата порака до толпата на плоштадот не е случајна и има за цел да ја увери јавноста за поинаква иднина на Македонија.
А дека она што го кажа кралот е и резултат на изложеното на скопското од летото 1942 година, е несомнено. Повторно е видливо од сеќавањата на ген. Бојдев, според кој самиот Борис Трети по неговиот говор му рекол: „Нашата полиција понекогаш дејствува набрзина и нетактично“.
Денешниот поглед на Софија и Скопје кон овие настани
Така, сликата што се појавува во последните три децении некако се измолкнува и се искривува од историските сознанија што ги има во медиумите.
Во Софија доминира само радосниот пречек на бугарската војска и многубројните бугарски инвестиции во Македонија. Сето ова е придружено дури и со некритична рехабилитација на екстремната десница и владата на Богдан Филов.
Од друга страна, во неколку децении по 1991 година наративот за „бугарската фашистичка окупација“ не попушти многу во Скопје.
Методи Андонов-Ченто беше рехабилитиран, но не и целосно неговото разбирање за „независна македонска држава“ од 2 август 1944 година, со македонски Бугари лојални на неа, во случај да имаат приоритет за независна Македонија и да не го оспоруваат „народниот македонски јазик“.
Го исполни ли ген. Бојдев кажаното од Борис Трети?
И сепак, со неговата бесценета меморија ген. Бојдев не ни ја кажува целата вистина. Текстот што се појави на 6 октомври 1942 година на страниците на скопското списание „Целокупна Бугарија“ не ги отсликува правилно зборовите што ги кажал царот.
Во воведниот напис со наслов „Царските зборови“ доследно се вели:
„И зборовите на царот продолжија да објавуваат дека Македонија, таа долготрпелива земја што секогаш го носела факелот на бугарштината, во среќниот и просперитетен развој на заедничката татковина, ќе го најде своето место кое го заслужува нејзиното патриотско и вредно население“.
Сосема поинаква импликација од кралската порака.
Што се случи со оние што му пишаа на царот?
Разни се судбините на учесниците на летниот скопски собир во 1942 година.
Попѓорчев бил застрелан во јануари 1945 година во Велес, без судење и без казна. Чкатров и Ѓузелев беа осудени на смрт во јуни 1945 година и стрелани. Кленков, Бојчев, Гичев и Светиев поминаа многу години во затвор. Суден од комунистичките власти, Тренчев емигрирал во Сиднеј, Австралија.
Во 1944 година Боздов бил избран за член на Президиумот на АСНОМ, а потоа бил сукцесивно министер за здравство и прв декан на Медицинскиот факултет во Скопје. Кирил Миловски стана партизан, а потоа академик и прв ректор на Универзитетот во Скопје.
Стефан Дечев, за Радио Слободна Европа на бугарски јазик